Жалпы ережелер

Аудан халқының өсімі түзілу көлемдерін арттыру, атап айтқанда, мұның өзі қатты тұрмыстық қалдықтарды жинау ҚТҚ аумақтарды, өйткені дәл осы түрін уақтылы қойылатын санитарлық аудандық тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық қызметі едәуір дәрежеде мекендеу ортасын және экологиялық қауіпсіздік сапасы байланысты Ұйымнан шақыру елді мекеннің аумағында.

Өз кезегінде, тұрмыстық қалдықтарды жоюға қажетті қамтамасыз ету сапасы стандарттарын, оның ішінде механизация техникалық-экономикалық көрсеткіштерін жақсартуға қолданылатын барлық технологиялық процестерді, машиналар мен жабдықтардың кешенді түрде қарауды талап етеді. Негізгі мақсаттарының бірі ағымдағы ең төменгі рұқсат етілген деңгейін ескере отырып қаржыландыру санитарлық жинау жөніндегі мамандандырылған ұйымдардың қызметін және дамуын жоспарлау айқындау болып табылады, біржағынан, машиналар мен жабдықтардың сыни жиынтық елді мекен ұсынылатын қызметтер сапасының төмендеуінің алдын алу және экологиялық қауіпсіздік, ал екінші жағынан – аумақтың шекті бюджет мүмкіндіктері және табыстарын көрсетеді.

Жоспарлау мен қызметінің негізгі түрлерінің бірі болып табылатын тұрғын үй-коммуналдық қызмет көрсету деңгейін болжау экономикалық негізделген жағдайларда артады, қатты тұрмыстық қалдықтарды ретінде жинау, әкету және кәдеге жарату тарифтерін негізге асыру.

 

1.1. Объективтілік арттыру және оларды қалыптастыру экономикалық негізделген тарифтерді енгізу негізгі мақсаттары мыналар болып табылады:

- тұтынушылардың мүдделерін қорғау режиміне ауысқан кезде, оның ішінде мамандандырылған ұйымдардың шығынсыз болғызбауды, халықтың деңгейін көтеруді қалыптастыру

- тұтынушылардың сұранысын есепке алу мүмкіндігі бойынша сапасының көтеру  үшін белгіленген төлемақыға сәйкес қызмет ақысын төлеу қызмет көрсетушілерге, оларды әзірлік пен әлеуметтік санының ұлғаюы нәтижесінде мұқтаж отбасы (ұлғайту төлем жасау), дебиторлық берешекті құнының өсуі, оларды беру үшін қажетті бюджеттік қаражаттың субсидиялар мен көлемін;

- бюджетті жоспарлау муниципалдық түзілімдердің ұтымды пайдалануды қамтамасыз етуге, қаржы құралдарын қажеттілікті айқындау;

- қалдықтарды жинау, әкету және кәдеге жарату, оның ішінде қызмет бағасын реттеуді тетігін жасау құқығына конкурстар өткізу жолымен арналған қызметке келісім шарт жасау;

- тарифтердің өсуі нақты шығындардың шамасын дейін болатын жағдайлар жасау, яғни баға реттеушінің орындалатын жұмыстардың сапасын арттыруды ұлғайтуға және нормативтік талаптарды сай болады.

 

  1. Тарифтерді есептеу алгоритмі

Негізгі тарифті есептеу үшін жалпы мамандандырылған ұйымдардың қажеттілігі табыс құны, әлеуметтік даму қорының (Венчурлық қаржыландыру негізгі құралдары ағымдағы пайдалану, молайту, техникалық қызмет көрсету) салықтарды төлеу, сондай-ақ халыққа қызмет көрсету, сату және басқа да өнеркәсіптік тұтынушылардың көлемін қамтамасыз ету үшін қажет.

Осылайша, экономикалық негізделген тарифтерді,ұйымның өндірістік бағдарламаның орындалуын, оның даму жоспарын қамтамасыз етеді.

Есептелген мәні ЭОТ  жергілікті жағдайларды   түзетілгенін немесе стандартқа сәйкестігіне тексеріледі.

Ағымдағы  негізгі іс-шараларды жоспарлау және ұйымдастыру, жетілдіру мақсатында елді мекендердің санитарлық тазартылуы қаржыландырудың ең төменгі деңгейде.

Бұл жағдай қызмет көрсету сапасының төмендеуіне әкеледі және экологиялық қауіпсіздігіне, өңірдегі аумақтық бюджет, отбасының табысына мүмкіндігі болып табылады жабдықтар мен машиналардың сыни нашарлауын болдырмау туралы ойлануымыз керек.

Бұл жағдайларда, тікелей коммуналдық қалдықтар жинау, жою және көму айналысатын жоспарлау және тұрғын үй-коммуналдық қызметтердің сапасын болжау негізі ретінде экономикалық негізделген шығындардың шамасын арттырады.

2.1. Негізгі экономикалық негізделген шығындардың қалыптасу объективтілігін арттыру мақсаттары мен әкімшілігі болып табылады:

  • Аудандық бюджеттерді ұтымды жоспарлау қаржыландыру талаптарын есептеу;
  • шығындар өсімінің орындалған жұмыстың сапасы мен қызметтерді жақсартуға сәйкес болуы шеңберінде жағдай жасау.
  • коммуналдық қалдықтарды жинау, шығару және жою қызметінің бағасын бір деңгейде қалыптастыру, соның ішінде осы қызмет түріне тендер өткізу жолымен;
  • қызмет пайдаланушылардың (тұрғындар) құқығын қорғау, негізсіз төлем ақы көлемін өсіруге жол бермеу;
  • Тұтынушылардың төлемақы төлеу мүмкіндіктерін есепке алу, сапалы берілген қызмет түріне белгіленген ақыны төлеуге дайындығы, сондай- ақ төленбеушіліктің ұлғаюына жол бермеу (дебиторлық қарыз), әлеуметтік жағдайды ушықтырмау үшін, субсидияны қажет ететін отбасылар санына субсидия бөлуге бюджеттік қаражат қарастыру;

Тұрмыстық қатты қалдықтарды жинау, шығару және жою жұмыстарына қаржы бөлуді қажет ету әдейіленген ұжымдардың нақты шығындарын көрсетіп, біріктірілген экономикалық элемент пен калькуляция тармағынан құралып,   өз құнын шығаруға есептеледі.

Толық өз құны ТҚҚ –ды жинау мен шығаруға жүргізілген жұмыстардың шығындары, сондай –ақ жалпы пайдаланылу мен пайдаланудан тыс шығындарының қосындысын құрайды.

Калькуляциялық бірліктің өз құны толық өз құнын жиналған және шығарылған ТҚҚ-дың көлемі/массасына бөлу арқылы анықталады.

ТҚҚ-ды жинау және шығару нормативтік шығындарын есептеу кезінде 1 арнаулы машина қатынасының орташа шығынын есепке алу негізді.

Бір машина қатынасы деп арнаулы машинаның ТҚҚ-ды жинауды бірінші бастаған мезеттен технологиялық бекітілген тасу маршрут қозғалысымен  контейнерлік алаңдарды айналып өткен, арнаулы машина толғанға және ТҚҚ-ды жою орнына дейінгі анықталатын уақыты есептеледі.

ТҚҚ-ды 1-қатынаспен жинау және шығарудың өз құнының қосындысының орташа есебі шығарылғаннан кейін, оны бекітілген өлшем бірлік 1м3/1 тонна ТҚҚ-қа бөліп қайта есептейді. Берілген жағдайда, коммуналдық қалдықтарды жинау және шығару жұмыстарын жүзеге асыратын тұрғын үй- коммуналдық қызметін жоспарлау мен болжау іргетасын құруға  негізделген экономикалық шығындардың маңыздылығы артады.

Негізделген экономикалық шығындар мен оларды кірістіруді құрастырудың негізгі мақсаты:

  • коммуналдық қалдықтарды жинау, шығару және жою қызметінің бағасын бір деңгейде қалыптастыру, соның ішінде осы қызмет түріне тендер өткізу жолымен;
  • қызмет пайдаланушылардың (тұрғындар) қызығушылығын қорғау, негізсіз төлем ақы көлемін өсіруге жол бермеу;

 

  1. Қоқыс жоқ шаруашылықтарында ҚТҚ-ды жинау бойынша қызметтерінің шығындарын есептеу

Тұрмыстық қалдықтарды жинау және кәдеге жарату үшін тарифтік есептеу қатты қалдықтарды жинау, тасымалдау, қайта өңдеу, емдеу және кәдеге жарату үшін тарифті есептеу әдісі негізінде есептеледі (әрі қарай-Әдіс) 2007 жылғы 9 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің 17-бабына тармақшасына 29-бабына сәйкес әзірленген және қатты тұрмыстық қалдықтарды жинау, тасымалдау, қайта өңдеу, емдеу және кәдеге жарату тарифтерін есептеу үшін пайдаланылады (әрі қарай-ҚТҚ).

Үй шаруашылықтарында қалдықтарды жинау бойынша қызметтер шығындары құны тұрады:

  • Контейнерлерді күтіп-ұстау
  • Контейнер алаңдарын күтіп-ұстау.

Айтарлықтай қызметтердің өзқұнына әсері, осылайша қалдықтарды жинау бойынша қызметтердің шығындары контейнерлер паркін ұстауға жұмсалатын шығыстар қамтамасыз етеді. Контейнерлер қажеттілігін анықтау объективтілігіне, ал қатты қалдықтарды жинау құнын, сондай-ақ осы қызметтердің сапасын, сондай-ақ оларды тасымалдау процесін ұйымдастыру байланысты  және нәтижесінде – шығын жұмыстың осы түріне.

Біріншіден, контейнерлер жеткілікті санының болуы, тиісті деңгейде елді мекендердің  санитарлық жағдайын сақтауға көмектеседі.

Екіншіден, қатты қалдықтарды жинау үшін контейнерлер үшін қажеттілігі негізінде өз кезегінде,  жинау және кәдеге жарату әрбір маршрут бойынша қалдықтарды, сондай-ақ өзгерту туралы рейстер санының уақытын орнатуға мүмкіндік береді, мамандандырылған жабдықтарды сомасының, жарнама маршрут ұзындығын есептеу жүзеге асырылады.

Қалдықтарды жинау қызметі шығындары туралы қалыптастыруға елді мекендердің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін назарға технологиялар мен осы процестің ұйымдастыру қабылдауға тиіс.

Полигонда отбасылардағы қатты қалдықтарды тікелей шығару үшін шығындар тұрады:

  • иеліктегі үйге кіруге шығыны (басты көшелерден кіру және ауладағы маневрлар) (әр рейске)
  • тиеу және түсіру шығындары (әр рейске)
  • жүру шығындары

Тұрмыстық қалдықтарды жинау және кәдеге жарату құнының есеп айырысуы.

Калькуляция төмендегі параметрлер бойынша бір рейс есебімен орындалады:

Материалдық ресурстар шығынының мөлшері коммуналдық қалдықтарды жинау және әкету жөніндегі жұмыстарды жүргізу кезінде арнайы кәсіпорындардың өндірістілігімен  және өткізумен байланысты қызмет мынадай баптар бойынша топтастырылады:

1) материалдар;

2) отын;

3) өтемпұл;

4) жөндеу және техникалық қызмет көрсету;

5) еңбекақы төлеу;

6) өзге де тікелей шығындар;

7) цех шығыны;

8) жалпы пайдалану шығысы.

 

3.1. ҚТҚ жинау жөніндегі жұмыстарға арналған шығындарды қалыптастырудың ерекшеліктері.

Калдықтарды басқару жүйесін бірінші кезеңі оларды жиналған  орындарында ұйымдастыру болып табылады.

Тұрғын үй аудандарын ТҚҚ тазарту  әр түрлі операцияларды қалыптасады. Негізінен жинаудың 2 түрі қабылданған - алым біртұтас және бөлек.

Алым бірт ұтас қалдықтары бір қоқыс жинағышта жиналады, бөлек қалдықтар әр түрлі қоқыс жинағыштарға  орналастырылады. Бұл сызба арнайы көлік құралдарын  талап етеді, бірақ бұл диаграмма ҚТҚ үшін шикізатты қайта өңдеуге және қайта өңдеу қалдықтарының көлемін айтарлықтай  залалсыздандыруға мүмкіндік береді.

Тұрғын аудандарда қоқыс жинау үйлерде қоқыс өткізгішпен және қоқыс өткізгішсіз болып бөлінеді.

 

 

Бөлім басшысының у.м.а.                                    Н.Абдулхаликова

 

Уважаемые жители! В районе запущена автоматизированная система для подачи заявления на получение электронной услуги «Постановка на очередь детей дошкольного возраста для направления в детские дошкольные организации». Теперь для постановки детей в очередь в детские дошкольные учереждения вы можете воспользоваться электронной системой перейдя по ссылке garden.zelenovroo.kz. Процесс подачи заявления описан в инструкции в разделе "Помощь" по постановке детей в электронную систему очереди. После постановки в очередь система автоматически присваивает вашей заявке порядковый номер и сама вызывает родителя путем sms сообщения при наличии свободного места согласно возрасту ребенка.

«Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері» «Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2017 жылы 26 қазандағы №569 Жарлығына сәйкес бекітілген жаңа әліпби бойынша әзірленді.

Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері (Ереже) – латын графикасындағы қазақ әліпбиі бойынша дұрыс жазуды көрсететін құқықтық күші бар құжат. Сонымен қатар латыннегізді жаңа әліпби бойынша қазақ тілінің орфографиялық нормаларын тұрақтандыратын, дұрыс жазу мәдениетін қалыптастыратын басты нормативті қағидалар болып саналады. Ережеде алдымен ұлттық тілдің жазу-сызумен байланысты:

тілдің жалғамалылығы;

тілдің ықшамдалуы;

тіл дыбыстарының үндестігі;

дауыссыздардың бір-бірімен үйлесімділігі т.б. негізгі заңдылықтары мен ерекшеліктері ескерілді.

Ереженің негізгі ұстанымы үшін фонематикалық принцип басшылыққа алынды. Сонымен қатар қазақ әдеби тілінің лексикалық құрамындағы көне және кірме тілдік қабаттардың кейбір түрлерінің емлесіне қатысты дәстүрлі және фонетикалық, ал төл сөздердің күрделі түрлері үшін морфологиялық принцип те қолданылды.

Ережеде:

латын негізді әліпби бойынша қазақ тілі дыбыстарының мәнін білдіретін әріптердің үндестікпен, үйлестікпен жазылу нормасы көрсетілді;

сөздерді бірыңғай жуан немесе жіңішке жазу, соған сәйкес қосымшалардың жуан немесе жіңішке жалғану үлгісі берілді;

қосар дыбыстарды (ұу/үу, ый/ій) дара әріппен (у, и әріптерімен) таңбалаудың үлгісі ұсынылды;

қазақтың әдеби тіліндегі емлесі қиын сөздердің орфографиялану ерекшеліктері көрсетілді;

латыннегізді жаңа әліпбиде жоқ ё, й, ц, щ, э, ю, я, ь, ъ әріптерінің жазылу баламасы берілді;

бейүндес буынды кірме сөздерге қосымша жалғаудың орфографиялану тәртібі көрсетілді;

шеттілдік сөздердің орфографиялану үлгісі ұсынылды;

біріккен, кіріккен, тіркесті және қос сөздердің емлесі, сондай-ақ бас әріппен жазылатын атаулардың жазылуы мен тасымалдың тәртібі көрсетілді.

Ереже түзуде ұлттық тілдің ерекшеліктері мен заңдылықтарына сәйкес болуы, дәстүрге айналған базалық нормалардың сақталуы, техникалық жақтан қолдануға оңтайлы, жинақы болуы, халық тілінің дыбыстық қор әлеуетінің кеңірек қамтылуы, жаһандану үрдісінде жазу-сызудың ұлттық сипатының сақталуы ерекше назарға алынды. Сонымен бірге бұған дейінгі жазу тәжірибесі, тұрақталған нормалары, латыннегізді әліпбиді қолданған және қолдана бастаған түркітектес халықтардың емле тәжірибелері ескерілді.

Аталмыш Ереженің бастапқы нұсқасын түзу жұмысы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында (Институт) атқарылды.

Институт әзірлеген Ереже жобасы Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру жөніндегі ұлттық комиссия жанындағы Орфографиялық, Терминологиялық және Әдістемелік жұмыс топтарының бірлескен ғылыми-практикалық семинар-кеңестерінде бірнеше мәрте қаралып, талқылаудан өткізілді. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитеті Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы еліміздің бірқатар өңірлерінде ересектер, оқушылар, сондай-ақ оқытушы-филологтер арасында сынама-сауалнама арқылы тексеруден, республикадағы ЖОО-ның оқытушылары мен тілтанушы мамандарының тәуелсіз сараптамасынан өткізіп, Ережеге соңғы редакциялау жұмыстарын жасап, көпшілік назарына ұсынып отыр.

Қазақ емлесіндегі тың өзгерістер, жаңа қағидалар және олардың ғылыми негіздемесі ортологиялық құралдарда жан-жақты қамтылады. Ереже латын графикасы негізіндегі жаңа ұлттық қазақ әліпбиі бойынша Орфографиялық, Орфоэпиялық, Шеттілдік сөздер сөздіктері, Емлесі қиын сөздер сөздігі, Анықтағыштар мен Нұсқаулықтар, басқа да әдістемелік құралдар түзу мен жасауда, мамандар даярлауда ғылыми-нормативтік тірек ретінде алынатын басты құжат болып саналады.

 

ТІРЕК ҰҒЫМДАР

Анықтауыштық қатынас – зат пен құбылыстың атауы болатын есім сөз тіркестері сыңарларының арасындағы алдыңғысы анықтайтын, соңғысы анықталатын қатынас.

Атауыштық тіркес – сыңарлар арасындағы бай­ланысы тұрақты, зат пен құбылысты тура мағынада атайтын, бөлек жазылатын күрделі сөз.

Ашық дауысты – жақтың кең ашылуы арқылы, тек үннің қатысымен жасалатын дыбыс.

Әріп – дыбыстың әліпбидегі графикалық таңбасы.

Біріккен сөз – бірнеше түбірден бірігіп, бір ғана зат пен құбылыстың атауы болатын, бірге жазылатын күрделі сөз.

Дыбыс – айтылымдағы ең кіші тілдік бірлік.

Емле – жазу нормаларын қалыптандыратын ережелер жиынтығы, орфография.

Идиомалық тіркес – дайын күйінде қолданылып, бір ұғымды білдіретін, тұтас мағынасы құрамындағы бірліктердің әрқайсысының мағынасына сәйкеспейтін тұрақты тіркестің түрі.

Көмекші есімдер – зат есімдерге тіркесіп, заттардың кеңістіктегі орналасу қатынастарын білдіретін сөздер.

Күрделі сөз – сыңарлары арасындағы синтаксистік қатынас жойылып, тұтасқан бірлік ретінде бір мағынаны білдіретін, бір ғана морфологиялық, синтаксистiк қызмет атқаратын, біріккен, кіріккен, қос сөз және атауыштық тіркес түріндегі сөздер.

Күрделі етістік – екі немесе одан да көп сөздерден жасалып, күрделі қимыл-әрекетті атайтын, бөлек жазылатын сөздер.

Кірме сөз – қазақ тілінің дыбыстық заңдылықтары бойынша игеріліп жазылатын өзге тілден енген сөз.

Кіріккен сөз – екі не одан да көп сөзден бірігіп, сыңар жігіндегі дыбыстар үндесіп, үйлесе өзгеріске ұшыраған, құрамы сіңісіп кеткен сөздер.

Қос сөз – бір сөздің қайталануынан не сөздердің қосарлануынан жасалған, дефиспен жазылатын күрделі сөз.

Қосымша – сөз мағынасын өзгертетін, түрлендіретін, сөз бен сөзді байланыстыратын грамматикалық бірлік.

Қысқарған сөз – күрделі атаулардың қысқартылып жазылған түрі.

Лексикаланған тіркес – фразеологиялық мағынасынан қол үзген, синтаксистік қатынас көмескіленген, жеке сөз орнына жүретін лексикалық бірлік.

Морфологиялық принцип – жеке сөздің және күрделі сөз сыңарларының түбір тұлғасы сақталып жазылатын емле ұстанымы.

Тәуелдік жалғау – бір заттың басқа затқа немесе біреуге тәуелді, меншікті екенін білдіретін қосымша.

Түбір сөз – сөздің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін, мағыналы негізгі бөлігі.

Тіл үндестігі – қазақ тіліндегі бірінші буынның үндесіміне қарай сөздердің бірыңғай жуан, не бірыңғай жіңішке айтылатын негізгі дыбыстық заңдылығы.

Фонема – сөздер мен морфемаларды бір-бірінен мағына және форма жағынан ажырататын тілдің дыбыстық жүйесіндегі негізгі типтік бірлік.

Фонематикалық принцип – фонеманың негізгі реңкі сақталып жазылатын емле ұстанымы.

Шеттілдік сөз – жазба тұрпаты түпнұсқасынан үлкен айырмасы болмайтын өзге тілден енген сөз.

 

ЖАҢА ӘЛІПБИ НЕГІЗІНДЕГІ ҚАЗАҚ ТІЛІ ЕМЛЕСІНІҢ ЕРЕЖЕЛЕРІ

I тарау

ӘРІПТЕР ЕМЛЕСІ

Дауысты дыбыс әріптерінің емлесі

Дауысты дыбыстарды таңбалайтын әріптер: a, á, о, о́, у, і, u, ú, е.

§1. а, е, у, і әріптері сөздердің барлық буынында жазылады: ana, baqyt, shaǵala, balapan, bota, bolashaq; еlik, egemendik, elgezek, qurmet, kórkem; yqpal, yrys, mysal, jańǵyrý, baqsy, jaqsy; irgeli, irimshik, bilim, izgilik, кishipeıil, senim.

§2. а́, о, о́, u, ú әріптері төл сөздің басында жазылады: ádis, álem, sán, dán, mádenıet, báıterek; ozyq, ońtaıly, qoǵam, torsyq; óris, ómirsheń, kósem, bórik; utymdy, ustaz, qujat, tumar; úrdis, úkimet, júıe, túbegeıli. Кірме,шеттілдік сөздердің екінші, үшінші буынында да жазылады: sirá, kiná, kýá, ińkár, kúmán, shúbá, zámzám, dúdámal; bulbul, maǵlumat, samuryq, májbúr, dúldúl, dástúr, manо́vr, montо́r, parashút, absalút, festıvál, kоbált, banknot, alkogól, vestıbúl.

j, sh мен ı әріптерінің ортасында келген а дыбысы жіңішке айтылғанымен, а әрпі жазылады: jaı, jaılaý, jaıly, shaı, shaılyq.

Дауыссыз дыбыс әріптерінің емлесі

Дауыссыз дыбыстарды таңбалайтын әріптер: b, d, f, g, ǵ, h, ι, j, k, l, m, n, ń, р, q, r, s, t, v, ý, z, sh, ch.

§3. b, g, d, f, h, j, к, l, m, n, p, q, r, s, t, v, z, sh, ch және ı, ý (§6-ны қараңыз) әріптері сөздің басында, ортасында, аяғында жазылады: baılyq, kóbelek, arab; gúl, kógal, pedagog; dáýlet, baǵdar, asteroıd; fılosofıa, múftı, paragraf; hıkaıa, qahar, tarıh; jospar, ereje, muqtaj; kúmis, shekpen, berik; lebiz, alash, táýekel; máńgilik, qaımaq, ǵalym; namys, kóne, dastarqan; parasat, kópir, talap; qurmet, maqtanysh, bolashaq; ras, ertegi, ómir; saıasat, kelisim, aıtys; tabıǵat, qatal, sáýlet; vırýs, avtor, rezerv; zerde, bilezik, qundyz; shańyraq, búrshik, qylysh; chempιon, kaýchýk, senvıch; ıá, qaıyń, saı; ýaqyt, áleýmet, taý. Ashshy, tushshy, keshshe сөздерінде екі sh әрпі қатар жазылады.

§4. ǵ әрпі сөз басы мен ортасында ғана жазылады: ǵarysh, aǵash, samǵa.

§5. ń әрпі сөз ортасы мен соңында ғана жазылады: mórtańba, eńbek, tańerteń, meń, zań.

ı, ý әріптерінің емлесі

§6. ı, ý әріптері дауыссыз дыбыс ретінде таңбаланады: aı, úı, oıshyl, ıaǵnı, qoıan, saıa, ıod, faıl, aıkıdo, mezozoı, ýaǵyz, ýaqyt, aý, sáýkele, demeýshi, qaýyn, aıýan, keıýana.

§7. уı (ый), іı (ій) дыбыс тіркестері сөздің барлық буынында ı әрпімен жазылады: ıgilik, ıman; kıim, tıyn, sıa, sıaqty; bı, tarıhı; ınstıtýt, kıno, granıt.

Е с к е р т у. Қосар уı (ый) әріптері тек sуı (сый), tуı (тый) түбірлерінен жасалған сөздерде жазылады: sуılyq, sуıymdylyq, sуıý; tуıym, tуıylý, tуıý.

ıy, ıi әріп тіркестеріне аяқталған етістікке көсемшенің ı (-й) жұрнағы жалғанғанда, екі ı әрпі қатар жазылады: baıy – baııdy, keıi – keııdi.

§8. uý (ұу), úý (үу) дыбыс тіркестері cөздің барлық буынында ý әрпімен жазылады: ýyldyryq, ýyz, ýildeý; týys, qýyrshaq, gýil, tintýir; oqý, sý, jazý, kelý, barý.

§9. ю әрпі ıý әріп тіркесі түрінде жазылады: aıý, baıý, oıý, jaıý, súıý.

Е с к е р т у. ı әрпінен кейін тұрған ю әрпінің орнына ý жазылады: qıý, jıý.

§10. я әрпі ıa әріп тіркесімен жазылады: qoıan, ıaǵnı, saıa.

Е с к е р т у. ı әрпінен кейін тұрған я әрпінің орнына а жазылады: qıar, sıa, jarıa.

 

II тарау

ТҮБІР СӨЗДЕР ЕМЛЕСІ.

ҚОСЫМШАЛАРДЫҢ ЖАЛҒАНУЫ

Түбір сөздер емлесі

Қазақ тілінде түбір сөздер тіл үндестігі бойынша жазылады.

§11. Төл сөздер бірыңғай жуан не жіңішке үндесіммен жазылады: azamat, yntymaq, bosaǵa, turmys; ásem, memleket, izet, úmit, sóılem. Ал кейбір кірме сөздерде тіл үндестігі сақталмай жазылады: quzіret, qudіret, muǵalim, qyzmet, qoshemet, aqіret, qasıet, qadir, kitap, taýqіmet, qazіret.

§12. Сөздердің және күрделі сөздер мен сөз тіркестері сыңарларының түбір тұлғасы сақталып жазылады: qulyn (qulun емес), júzim (júzúm емес), kóılek (kóılók емес), júrek (júrók емес), oryndyq (orunduq емес), kók oramal (kóg oramal емес), aq ala (aǵ ala емес), aq aıý (aǵ aıý емес); bara almaımyn (baralmaımyn емес), barsa ıgi edi (barsıgedi емес), baryp pa eken (baryppeken емес), kele jatyr (kelatyr емес), kúnkóris, kúnbaǵys, shekara, qyrkúıek, kókónis.

Қосымшалардың жалғануы

§13. Қосымшалар түбірдің соңғы буынындағы дауысты дыбыстың үндесіміне қарай не жуан, не жіңішке жалғанады: jumys-shy-lar-dyń, qart-tar-dyń, baqsha-myz-da; mekeme-de, bereke-si, teńiz-shi-ler; kitap-tyń, qudiret-ke, muǵalim-niń; kógal-ǵa, kógoraı-ǵa.

§14. Сөздің соңғы дыбысы қатаң болса, қосымшалар қатаңнан, ал дауысты, ұяң немесе үнді болса, қосымшалар ұяң не үндіден басталып жалғанады: halyq-qa, qyrat-tar, mektep-ke, kólik-pen; táj-ge, qaryz-ǵa, juldyz-dar; tań-ǵa, pán-der, tal-dyń, kól-ge, bala-ǵa, bala-lar, áje-ge, áje-niń.

§15. Түбірдің соңғы буынында үнді дауыссыз дыбыстан кейін тұрған y, i әріптері тәуелдік қосымшасы жалғанғанда түсіріліп жазылады. Мысалы: aýyl – aýly, daýys – daýsy, erin – erni, halyq – halqy, oryn – orny, ǵuryp – ǵurpy, qyryq – qyrqy (қырқын беру), kórik – kórki (бет-ажар), árip – árpi, naryq – narqy (бағасы), paryq – parqy, qulyq – qulqy, oıyn - oıyny.

Е с к е р т у. Мағынасына нұқсан келетін сөздерде y, i түсірілмей жазылады. Мысалы: qulyq – qulyǵy; kórik – kórigi (ұстаның құралы); qalyp – qalyby (нанның қалыбы); qyryq – qyryǵy (сандық мағына); naryq – naryǵy(термин), .

§16. Соңғы буынында á әрпі жазылатын түбір сөздерге ашық дауыстылармен келетін қосымшалар ғана жуан жалғанады: kúnásinа, kúnásinаn, kýásinа, kýásinаn, kúnáǵa, kúnádan, kinálaý, shúbálaný, kýáǵa, kýádan, kúmánǵa, kúmándaný.

§17. s, z, j дыбыстарына аяқталатын сөздерге s, sh дауыссыздарынан басталатын қосымша жалғанғанда, түбір сақталып жазылады: basshy (bashshy емес), qussha (qushsha емес), tuzsyz (tussyz емес), sózsiz (sóssizемес), aýyzsha (aýyshsha емес), tájsiz (táshsiz емес).

§18. n дыбысына аяқталатын сөздерге b, g, ǵ, m дауыссыздарынан басталатын қосымша жалғанғанда, түбірдің негізгі тұлғасы сақталып жазылады: burynǵy (buryńǵy емес), janǵa (jańǵa емес), qaýynǵa (qaýyńǵaемес), túngi (túńgi емес), tómengi (tómeńgi емес), júgenge (júgeńge емес), janbaıdy (jambaıdy емес), kónbedi(kómbedi емес), senbeıdi (sembeıdi емес), saımanmen (saımammen емес).

§19. Сөз соңындағы k, q, p әріптері тәуелдік жалғауы немесе көсемшенің -а, -е, -ı жұрнағы жалғанғанда, g, ǵ, b ( ý) болып жазылады: júrek – júregi, súıek – súıegi, kúrek – kúregi; qazaq – qazaǵy, baıraq – baıraǵy, taraq – taraǵy; kitap – kitaby, aspap – aspaby, lep – lebi; ek – egedi, tók – tógedi; taq – taǵady, baq – baǵady; kep – kebedi, keýip, jap – jabady, jaýyp, tap – tabady, taýyp. Бірақ sap – sapy, sapynda, tarap – tarapy тәрізді сөздердің түбір тұлғасы сақталып жазылады.

§20. Екінші сыңары basy, asy, aǵasy, anasy тұлғаларымен келген біріккен сөздерде қосымша сөздің тәуелдік формасына жалғанады: Elbasyna, Elbasyn, otbasyna, otbasyn, otbasylar, qonaqasyna, qonaqasyn, qonaqasylar, otaǵasyna, otaǵasyn, otaǵasylar, myńbasyn, myńbasyna, myńbasylar. Тәуелдік жалғауының ІІІ жағы жалғанбайды.

§21. Түбір сөзге -hana, -nama, -góı, -qoı, -kez, -kesh, -paz, -ger, -ker, -tal, -dar, -qor тәрізді араб, парсы тілінен енген және -kúnem, -niki (-diki, -tiki), -men (-ben, -pen) тәрізді төл қосымшалар сөздің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарамай жалғанады: kitaphana, ádisnama, emhana; danagóı, aqylgóı; sánqoı, áýesqoı; arbakesh, baıshykesh; jıhankez; ónerpaz, bilimpaz; zańger, saýdager; kásipker, qaıratker; sezimtal, uǵymtal; dindar, qaryzdar; mansapqor, jemqor; paıdakúnem; ataniki, аýyldiki, qаzaqtіkі; qoǵammen, ultpen, qyzben.

 

III тарау

БӨЛЕК ЖАЗЫЛАТЫН СӨЗДЕР ЕМЛЕСІ

§22. Анықтауыштық қатынастағы сөз тіркестері бөлек жазылады: altyn saǵat, kıiz úı, bota kóz, qara shaı, at qora, maqta maıy, quraq kórpe.

§23. Күрделі сан есімдердің әрбір сыңары бөлек жазылады: on bir, on birinshi, on segiz mıllıon, jıyrma segiz, júz on jeti, eki júz jetpis tórt, bir myń toǵyz júz elý úsh, tórt mıllıard, jıyrma úsh bútin onnan bir.

§24. Күрделі сын есімдердің әрбір сыңары бөлек жазылады: аl qyzyl, qońyr ala, qyzǵylt sary, qara ala, kók ala, qara kók, aq sur, qula qasqa, qula jıren, tory tóbel.

§25. Күрделі етістіктердің, есім және еліктеуіш сөздермен тіркескен құрама етістіктердің әрбір сыңары бөлек жазылады: baryp keldi, kele jatyr, jaza ber, kıip júre ber, júgire jóneldi, bara almady, bara almaı qalyp edi, jyǵylyp qala jazdady; qyzmet etý, mán berý, qol shapalaqtaý; shap etý, dý ete túsý, baj etý, lap qoıý.

§26. Толық мағыналы сөзбен тіркескен saıyn, keıin, buryn, deıin, sheıin, men, ben, pen, qoı, ǵoı, da, de, ta, te, ma, me, ba, be, pa, pe, she шылаулары бөлек жазылады: jyl saıyn, aı saıyn; sabaqtan keıin; budan buryn; jınalysqa deıin; túske sheıin; qalam men qaǵaz, kitap pen dápter; kerek qoı, kóre ǵoı; ol da, men de; halyq ta, úkimet te; Bar ma eken? Kele me eken? Suraq pa? Kóp pe? Az ba? Kem be? Sen she?

§27. da, de, ta, te шылаулы тіркестерімен келген күрделі сөздер бөлек жазылады: bar da kel, aıt ta qoı, qara da tur, kir de shyq. Бірақ urda-jyq, asta-tók, ýda-shý тәрізді лексикаланған тіркестер бірге әрі дефис арқылы жазылады.

§28. Негізгі сөзге тіркескен aldy, arty, asty, ústi, mańy, jany, ishi, syrty, basy, tusy, sheti, boıy сияқты көмекші есімдер бөлек жазылады: esik aldy, úı arty, kópir asty, ústeldiń ústi, qala mańy, bazar jany, aýla ishi, qora syrty, qystyń basy, júrek tusy, aýyl sheti, ózen boıy, tula boıy.

Е с к е р т у. Aldy, arty, asty, ústi көмекші есімдерімен келіп, атаулық мағынаға ие болған сөздер бірге жазылады: saılaýaldy naýqan, mektepaldy top, tilarty dybysy, sózaldy syńary, tisarty daýyssyzy, jerústi jumystary, jerasty sýlary.

§29. Идиомалық, фразалық тіркестердегі әрбір сөз бөлек жазылады: qas batyr, shynjyr balaq, shubar tós, shıki ókpe, qara ter, ıek artty, bas tartty, bet burdy, ıin tires. Бірақ атау сөздің орнына жүретін лексикаланған тіркестер бірге жазылады: basqosý, atsalysý, aqkóńil (§38-ді қараңыз).

 

IV тарау

БІРГЕ ЖАЗЫЛАТЫН СӨЗДЕР ЕМЛЕСІ

§30. Екі түбірден құралған бір ғана зат пен ұғым атауы бірге жазылады: kókónis, shekara, jertóle, baǵdarsham, beınebaıan, sýsabyn, kereńqulaq (өс.), ıtsandyq (өс.), kelteshash (өс.).

§31. Екінші сыңары -lyq (-lik, -dyq, -dik, -tyq, -tik) қосымшасымен келген қоғамдық, әлеуметтік лексика, -ar (-er) қосымшасымен келетін әдет-ғұрып, кәде атаулары, -lar (-ler, -dar, -der, -tar, -ter) қосымшасымен келетін ботаникалық, зоологиялық атаулар, -qysh (-kish, -ǵysh, -gish) қосымшасымен келетін құрал-сайман және техника атаулары, -ty (-ti, -dy, -di), -pa (-pe, -ba, -be, -ma, -me), -ys (-is, -s), -ǵy (-gi, -qy, -q) қосымшасымен келетін лексикаланған тұрақты тіркестер мен зат атаулары бірге жазылады: ortaazıalyq, jerjúzilik, arampıǵyldyq, búkilálemdik, jalpyhalyqtyq, birrettik; aýyzashar, atqaminer; ashatuıaqtylar, balyqqorektiler, jalańkózdiler, aǵashkemirgishter; kespekeskish, sabynsalǵysh, órtsóndirgish; sharýabasty, nemketti, súıkeısaldy; alypqashpa, baýkespe, janbaǵys, kireberis, kúnkóris; aýaqyzdyrǵy, aýasúzgi, bórioınaq.

§32. Ásire, bir, kóp, jalpy, бей және avan, avıa, avto, agro, antı, aero, gıdro, gıper, eýro, ızo, ınfra, kıno, mega, mını, radıo, tele, trans, últra, foto, elektr сияқты сөзалды сыңарларымен, сондай-ақ beı қосымшасымен келген атаулар бірге жазылады: ásiresolshyl; birqalypty, birmándi; kópmándi, kópmúshe; jalpyulttyq, jalpymemlekettik; beıkúná, beıhabar; avansahna; avıamektep;avtojol;agrokeshen;antıdene;aeroshana;gıdrobeket;gıperbelsendi;еýrosport; ızosyzyq; ınfraqurylym; kınoqondyrǵy; megajoba;mınıjoba;radıobaılanys;telearna;transshekara;últradybys;fotosýret;elektrsúzgi.

§33. Екінші сыңары aralyq, qumar, jandy, taný, tanym, jaı, hat, aqy, ishilik, symaq сияқты сөздермен келген атаулар бірге жазылады: halyqaralyq; ataqqumar; ultjandy; jaratylystaný; tiltanym; jylyjaı; ashyqhat (ashyqhat syılaý); zeınetaqy; mekemeishilik; ákimsymaq. Бірақ анықтауыштық қатынас сақталған күрделі сөздер бөлек жазылады: ashyq hat, qyzmettik hat.

§34. Esh, ár, keı, bir, qaı, qaısy, álde сөздеріменкелген есімдік, сын есім, үстеулер түбір тұлғалары өзгертілмей, бірге жазылады: eshkim; árkim; ártúrli; keıbir; birdeńe; qaıbir; qaısybireýler; áldeqalaı.

Е с к е р т у. Ár, keı, bir, qaı, álde сөздері зат есімдермен тіркескенде, бөлек жазылады: ár el; keı bala; bir jumys; qaı zaman; álde shyn, álde ótirik.

§35. Бірінші сыңары aq, qara, sary, kók, qyzyl, ala, boz тәрізді түс атауларымен келетін ботаникалық, зоологиялық терминдер бірге жазылады: aqıyq (құс), aqshabaq (балық); qaraqus, qaraaǵash (өс.); saryandyz(өс.), sarygúl; kókqutan (құс), kókbasshóp (өс.); qyzylqasqyr (аң), qyzylbıdaı; alabuǵa (балық), alabulbul (құс); bozbetege (өс.), boztorǵaı. Үш құрамнан тұратын ботаникалық, зоологиялық атаулардың алдыңғы екі сыңары бірігіп жазылады: aqbas sıyr,sarybas jylan.

§36. Лексикалық мағынасынан ажыраған qoı, sıyr, túıe, bota, qozy, at, qoıan, aıý, bóri, qasqyr, ıt немесе qum, sý, bal, ý, sor сөздерімен тіркескен ботаникалық, зоологиялық атаулар бірге жазылады: qoıjýsan (өс.), sıyrjońyshqa (өс.), botabúrgen (өс.), qozygúl (өс.), atqulaq (өс.), qoıansúıek (өс.), aıýbaldyrǵan (өс.), aıýbadam (өс.), bóriqaraqat (өс.), qasqyrjem (өс.), ıtbúldirgen (өс.), qumberish (өс.), sýbetege (өс.), balqaraǵaı (өс.), ýkekire, ýbıdaıyq (өс.), sorqańbaq (өс.).

Е с к е р т у. Aq, qara, qyzyl, qońyr, sur, shubar сөздері аң-құс, өсімдік түсін айыру үшін қолданылатын болса, бөлек жазылады: aq alabota, qara qarǵa, sur jylan, shubar baqa.

§37. Eкінші сыңары shóp, gúl, tiken, japyraq, tamyr, qus, balyq, qurt, jıdek, jemis, qat сөздерімен келетін ботаникалық атаулар бірге жазылады: emenshóp, qońyraýshóp; kúımesgúl, qaltagúl; sortiken, shaǵyrtiken; túımejapyraq, sútjapyraq; altyntamyr, beltamyr; totyqus, kókqus; taraqbalyq, qylyshbalyq; qaraqurt, bósirqurt; qyzyljıdek, ıtjıdek; tamyrjemis, torjemis; qaraqat, qyzylqat.

§38. Күрделі сөзге айналған фразеологизмдер бірге жазылады: aqsaqal, aqsúıek, aqnıet, aqnıettik, aqkóńil, aqkóńildilik; kóshbasshy, dúnıeqońyzdaný, erjúrek, erjúrektik, janpıda, janpıdalyq, ataqonys; basqosý, atsalysý, atústi, atústilik.

 

V тарау

ДЕФИСПЕН ЖАЗЫЛАТЫН СӨЗДЕР ЕМЛЕСІ

Қос сөздердефис (-) арқылы жазылады.

§39. Қайталама қос сөздер дефис арқылы жазылады: lek-lek, alýan-alýan, júre-júre, kóre-kóre, sóıleı-sóıleı, bıik-bıik, kóp-kóp, taý-taý, qaıta-qaıta.

§40. Қосарланған еліктеуіш, бейнелеуіш сөздер және көңіл-күй, шақыру одағайлары дефис арқылы жазылады: jalt-jult, satyr-sutyr, qalt-qult, shaqyr-shuqyr, shart-shurt, sart-surt, tars-turs, pah-pah, shek-shek, qyraý-qyraý.

§41. Сыңарлары өзара мағыналас және қарама-қарсы, жиынтық және жалпылама мәндегі, сондай-ақ мағынасы көмескіленген қос сөздер дефис арқылы жазылады: syı-qurmet, úgit-nasıhat, oı-óris, ydys-aıaq, telegeı-teńiz, salt-dástúr, er-toqym, el-jurt, jer-jahan, kúsh-qaırat, ońtústik-shyǵys, júrek-tamyr syrqaty, shtrıh-kod, oqý-jattyǵý, ákimshil-qysymshyl; úlken-kishi, kári-jas, alys-jaqyn, ashshy-tushshy, alys-beris, joǵary-tómen, kóshi-qon, aıtty-aıtpady, kirer-kirmesten, kelimdi-ketimdi, kári-qurtań, kóılek-kónshek, et-met.

§42. Қосарланған болжалдық сан есімдер дефиспен жазылады: bir-eki, alty-jeti, úsh-tórt, otyz-qyryq, altaý-jeteý, bireý-ekeý.

§43. Грамматикалық тұлғалармен келген қос сөздер дефис арқылы жазылады: týradan-týra, qoldy-qolyna, ózinen-ózi, qaraptan-qarap, bardy-joqty, azdy-kópti, tekten-tekke, teginnen-tegin, qolma-qol, betpe-bet, kózbe-kóz, jolma-jol, barar-barmas; bılep-tóstep, sharshap-shaldyǵyp, kórgen-túıgen, jýyp-shaıyp, qyryp-joıyp, jylap-eńirep, ósip-ónip.

§44. Араб цифрымен берілген санға қосымша дефис арқылы жалғанады, сондай-ақ түсірілген -ynshy (-inshi), -nshy (-nshi) қосымшасының орнына дефис қойылады, ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды: 6-ǵa, 100-ge deıin, 10-15-ten; 2018-jyly, 5-sanat, 3-kireberis, 10-qazan, 2-aqpan, 136-bap, 1-úı, 9-páter, ХХІ ǵasyr, III tom, IV taraý. Бірақ № шартты белгісімен тіркесетін араб цифрлы сан есімдер дефис арқылы ажыратылмайды: №82 mektep, dırektordyń №5 buıryǵy, №107 qaýly, №17 kiris.

§45. Цифрға тіркелетін % (процент), 0С (Цельсий) таңбаларынан кейін жалғанатын қосымшалар дефис арқылы жазылады: 50 %-kе, 10 0С-den tómen.

§46. Күшейткіш буынмен келетін сөздер дефиспен жазылады: ap-anyq, qyp-qyzyl, sap-sary, jap-jaqsy, súp-súıkimdi, quba-qup. Бірақ appaq, kókpeńbek болып жазылады.

§47. Кірме негіздер, аббревиатуралар мен сандардың төл және шет тілінен енген сөздермен қосарланған атаулары, сондай-ақ ýeb, eks сөзалды сыңарларымен келетін сөздер дефис арқылы жазылады: breın-rıng, kofe-breık, market-meıker, shoý-bıznes, tok-shoý, blıs-saýal, feıs-baqylaý, art-kafe, pop-mýzyka; MP4-pleerleri, USB-tasymaldaýshy, SD-karta; VIP-palata, IT-mamandar, PR-menejer.

§48. -aq, -aı, -aý, -dy, -di, -mys, -mis, -tin, -tuǵyn шылаулары дефис арқылы жазылады: sen-aq, shamaly-aq, kelmeıdi-aý, ádemisin-aı, aıtqan-dy, barypty-mys, kelipti-mis, kóretin-di; еrek-tin, bar-tuǵyn, joq-tuǵyn.

§49. Қысқарған сөзге қосымшалар дефис арқылы жалғанады: AAQ-nyń, QazUPÝ-ǵa, TMD-ǵa (§73-75 қараңыз).

 

VI тарау

БАС ӘРІП ЕМЛЕСІ.

ҚОСЫМШАЛАРДЫҢ ЖАЛҒАНУЫ

§50. Әрбір жаңа сөйлем бас әріппен жазылады: Qonaqúıde, dóńgelek ústel ústinde qyzǵylt, kúńgirt sáýlesi bar tas sham janyp tur. Qyryn otyrǵan ákesiniń úlken kesek pishini Abaıǵa jartylaı ǵana kórinedi (M.Áýezov).

§51. Өлеңнің әрбір жолы бас әріптен басталады:

Paıda oılama, ar oıla,

Talap qyl artyq bilýge.

Artyq bilim kitapta,

Erinbeı oqyp kórýge (Abaı).

Жалқы есімдер емлесі

§52. Кісінің аты, әкесінің аты, тегі бас әріппен жазылады: Dýlat Saǵynuly Berdáli, Qyrmyzy Nábıqyzy Seıdimbek.

§53. Кісі есімдеріне және -ov, -ev жұрнағымен аяқталған кісінің тегіне қосымша түбір сөздің соңғы буынына сәйкес үндесіп жалғанады: Álıhannyń, Álıhanǵa; Kúnsulýdyń, Kúnsulýǵa; Nábıevanyń, Nábıevkе; Baıǵaraevanyń, Baıǵaraevqa.

Е с к е р т у. Соңғы буыны á-мен аяқталған кісі есімдеріне қосымшалар §16 бойынша жуан жалғанады: Kúlásh-qa, Kúláı-ǵa, Bilál-ǵa.

§54. Екі сөзден құралған кісі есімдері бірге жазылады: Tóremurat, Aısáýle, Saqypjamal, Ábilqasym, Qasymjomart, Batyrhan, Tursynzada, Nurǵalı, Aıgúl, Aqbala, Aqylbek, Jaqsybaı, Shárbaný, Toqqoja, Nurbıke, Nuraıym, Nurdildá, Bıbihanym, Asyljan, Ahmetqazy.

§55. Кісі есімдері сыңарларының жігіндегі дыбыстар айтылымына сәйкес жазылады: Aıǵyz, Baıgeldi, Jumaǵul, Qaragóz, Kenjáli, Bıbajar, Qojahmet.

§56. Араб, парсы тілінен енген кісі есімдері қазақ тілінің дыбыстық заңдылығына сәйкес жазылады: Ysqaq, Yrysjan, Yrysaldy, Ysmaıyl немесе Symaıyl, Muhambet, Ybyraıym, Bátıma, Qasen, Qusaıyn, Qadısha, Pazyl, Ábdiqadir, Álbeıbarys.

§57. Тарихи тұлға есімдеріндегі көмекші сөздер сөз басында бас әріппен, сөз ортасында кіші әріппен дефис арқылы жазылады: Ábýnasyr ál-Farabı, Leonardo da Vınchı, Janna d’Ark, Fon der Gols, Lıýdvıg van Bethoven, Ál-Farabıdiń murasy barlyq túrki halyqtaryna ortaq. Көрсетілген есімдерге қосымшалар буын үндесіміне сәйкес жалғанады: Leonardo da Vınchı (-diń, -ge); Fon der Gols (-tyń, -qa); Vılgelm fon Gýmboldt (-tyń, -qa).

§58. Ертегі, миф кейіпкерлерінің аттары бас әріппен және бірге жазылады: Jelaıaq,
Jeztyrnaq, Saqqulaq, Taýsoǵar.

§59. Құрамында bı, jyraý, ata, ana, batyr, abyz, aqyn, bahadúr, han, seri, sal, datqa, sultan, qajy, sulý, begim, hanym, myrza сөздері бар ұлттық-мәдени қоғамдастыққа танымал кісі есімдерінің алдыңғы сыңары – бас әріппен, екінші сыңары кіші әріппен бөлек жазылады: Móńke bı, Buqar jyraý, Adam ata, Haýa ana, Qorqyt ata, Domalaq ana, Jalańtós batyr, Baıserke abyz, Dýlat aqyn, Ábilǵazy bahadúr, Abylaı han, Aqan seri, Birjan sal, Baızaq datqa, Baraq sultan, Qunanbaı qajy, Baıan sulý, Aısheker hanym, Rabıa begim.

§60. Дәстүрлі мәдениетте ерекше орын алған кісі есімдерінің алдында қолданылатын тұрақты эпитеттер бас әріппен жазылады: Úkili Ybyraı, Qyz Jibek, Máshhúr Júsip, Qazdaýysty Qazybek bı, Er Tarǵyn, Qaraqypshaq Qobylandy, Jaıaý Musa, Er Tóstik.

§61. Жануарлар мен құстарға қойылған күрделі атаулар бас әріппен және бірге жазылады: Aıtóbel, Qoıankók; Bóribasar, Aqtós, Qaratorǵaı.

Жер бедері, аспан денелері атауларының емлесі

§62. Географиялық және астрономиялық атаулар бас әріппен жазылады: Alataý, Jetisý, Ertis, Jaıyq; Kún, Аı, Jеr, Sholpan, Jetiqaraqshy, Súmbile, Úrker.

§63. Muhıt, asý, aral, qum т.б. сөздермен келетін жер-су және астрономиялық атаулардың бастапқы сыңары бас әріппен жазылады: Qara teńiz, Tynyq muhıty, Kúngeı asýy, Barsakelmes araly, Borsyq qumy.

§64. Тұрақты анықтауыш арқылы қалыптасқан күрделі жер-су атауларының екі сыңары да бас әріппен және бөлек жазылады: Kishi Azıa, Ortalyq Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qıyr Shyǵys, Taýly Altaı.

§65. Күрделі жер-су атаулары бас әріппен, түбір тұлғасы сақталып, біріктіріліп жазылады: Araltóbe, Úsharal, Kókshetaý, Betpaqdala, Jarkent, Marqakól, Saryarqa, Saryaǵash, Jańaarqa.

§66. Қосарланған жер-су атауының екі сыңары да бас әріппен, дефис арқылы жазылады: Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy, Úıtas-Aıdos jerasty sýy, Saıram-О́gem ulttyq parki, Balqash-Alakól oıysy.

Күрделі атаулар емлесі

§67. Мемлекет және ең жоғарғы мемлекеттік басқару органдары мен лауазым атаулары бас әріппен жазылады: Qazaqstan Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti. Бірақмемлекеттік лауазым атауларындағы hatshy, mınıstr, depýtat, ákim, orynbasar, basshy, tóraǵa сөздері кіші әріппен жазылады: Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik hatshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstri, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń depýtaty, Túrkistan oblysynyń ákimi, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti ákimshiligi basshysynyń orynbasary, Ádistemelik bólim basshysy, Til komıtetiniń tóraǵasy.

§68. Мемлекеттік әкімшілік-басқару органдары (министрлік, комитет, департамент, кодекс т.б.), заңнамалық құжаттар күрделі атауларының бірінші сөзі бас әріппен жазылады: Qarjy mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý jónindegi komıteti, Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne komýnıkasıalar mınıstrliginiń Aqparattandyrý departamenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksi.

§69. Оқу орны, ғылыми мекеме, қоғамдық ұйым, өнер орталықтарының және олардың құрылымдық бөлімшелерінің атаулары бас әріппен жазылады: Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologıa ınstıtýty, Qazaqstan Sýretshiler odaǵy, Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatry, Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Tarıh fakúlteti, Shyǵystaný fakúltetiniń Shyǵys fılologıasy kafedrasy; Til bilimi ınstıtýtynyń Til mádenıeti bólimi, Jazýshylar odaǵy Kórkem ádebıet bólimi, Til bilimi ınstıtýtynyń Ǵylymı keńesi.

§70. Ғимарат, ескерткіш, көркем әдебиет, музыка, сәулет, өнер туындылары атауларының алғашқы сөзі бас әріппен жазылады: Beıbitshilik pen kelisim saraıy, Qazmedıa ortalyǵy, Táýelsizdik saraıy, Áziret Sultan meshiti, I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogıasy, «Alasapyran» romany, «Aıqyn» gazeti, «Qazdar qaıtqanda» áni, «Máńgilik el» monýmenti.

§71. Маңызды тарихи оқиғалардың, мереке атауларының бірінші сөзі бас әріппен жазылады: Aqtaban shubyryndy, Jeltoqsan kóterilisi, Qurban aıt, Naýryz meıramy, Qazaqstan halqynyń birligi kúni, Bilim kúni.

§72. Мемлекеттік марапаттар, атақтар бас әріппен жазылады: Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, «Halyq qaharmany» ataǵy, «Altyn qyran» ordeni, «Eren eńbegi úshin» medali, «Altyn alqa» tósbelgisi.

 

VII тарау

ҚЫСҚАРҒАН СӨЗДЕР ЕМЛЕСІ

§73. Басқы әріптерінен қысқарған күрделі атаулар бас әріппен жазылады: EQYU (Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy); AQ (Aksıonerlik qoǵam); AAQ (Ashyq aksıonerlik qoǵam); JShS (Jaýapkershiligi shekteýli seriktestik); DDSU (Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy). Қосымшалар қысқарған сөздің айтылу заңдылықтарына сәйкес дефис арқылы жазылады: EQYU-ǵa; ЕO-ǵa; JShS-nyń, JShS-ǵa; AQ-nyń; DDSU-ǵa; TMD-ǵa, MKK-ge. Бірақ AQSh-qa деп жазылады.

§74. Ағылшын тіліндегі атауы бойынша қысқарған әлемдік мәртебесі жоғары халықаралық ұйым атаулары түпнұсқа тіліндегідей жазылады: UNESСO, USAID, NATO, EXPO. Қосымшалар қысқарған сөздің айтылуына қарай дефис арқылы жалғанады: UNESСO-nyń, -ǵa; USAID-tyń, -qa; NATO-nyń, -ǵa; EXPO-nyń, -ǵa.

§75. Аралас қысқарған сөздер төмендегідей жазылады: QazUÝ (Qazaq ulttyq ýnıversıteti); Eýroodaq(Eýropalyq odaq). Қосымшалар соңғы буынға үндесіп жалғанады: QazUÝ-dyń, -ǵa; Eýroodaq-tyń,-qa.

 

VIII тарау

ШЕТТІЛДІК СӨЗДЕР ЕМЛЕСІ

§76. Шеттілдік бірқатар сөздер түпнұсқасына ұқсас жазылады, оларға қосымша буын үндестігіне сәйкес жалғанады: moderator (-dyń, -y, -ǵa, -lar), marker (-diń, -i, -ge, -ler), stepler (-diń, -i, -ge, -ler), vaýcher (-diń, -i, -ge, -ler), sýpervaızer (-diń, -i, -ge, -ler), banknot (-tyń, -y, -qa, -tar), bankomat (-tyń, -y, -qa, -tar), planshet (-tiń, -i, -ke, -ter), onlaın (-nyń, -y, -ǵa, -dar), oflaın (-nyń, -y, -ǵa, -dar),dızaın (-nyń, -y, -ǵa, -dar), barmen (-niń, -i, -ge, -der), resepshn (-niń, -i, -ge, -der), skrınshot (-tyń, -y, -qa, -tar), blokbaster (-diń, -i, -ge, -ler).

§77. Бірқатар кірме сөздер айтылуы бойынша жазылады: taýar, nómir, poshta, kástóm, pálte, poıyz, sıez, slesir, vedimis, vedimistik, ketchúp.

§78. ё әрпі о́ әрпімен таңбаланады. Қосымша соңғы буынның үндесіміне сәйкес жалғанады: manо́vr (-diń, -i, -ge, -ler), brýselо́z (-diń, -i, -ge, -der), aktór (-diń, -i, -ge, -ler), amóba (-nyń, -ny, -ǵa, -lar), dırıjо́r (-diń, -i, -ge, -ler), rejısо́r (-diń, -i, -ge, -ler).

§79. ц әрпі және сц әріп тіркесі s әрпі арқылы жазылады: sırk, sement; desımetr, proporsıonal, kvars, korporasıa, senarı, abses, plebısıt.

§80. щ әрпі sһ әрпімен жазылады: ýchılıshe, praporshık, borsh, shı (тағам).

§81. э әрпі е әрпімен жазылады: element, elevator, poetıka, koefısent.

§82. ю әрпі ú әрпімен жазылады: parashút, absolút, glúkoza, debút, prodúser, lúks, valúta, búdjet, búro, sújet, búleten, fúchers, kompúter, tútor, konúktýra, konúktıvıt. Қосымшалар соңғы буынның үндесіміне сәйкес жалғанады.

§83. я әрпі а́ әрпімен жазылады: zarа́d, knáz, narád, razrád, grıláj. Қосымша §16 бойынша жалғанады.

Е с к е р т у. и (ı) әрпінен кейін тұрған я-ның орнына а жазылады: aksıa, alergıa, hımıa, gımnazıa.

§84. Жіңішкелік белгісі (ь) бар буынға жіңішке дауыстылардың әрпі жазылады, қосымшалар түбірдің соңғы буынына үндесіп жалғанады: аlkogól (-diń, -i, -ge, -der), аnsámbl (-diń, -i, -ge, -der), asfált (-tiń, -i, -qa, -ta), álbatros (-tyń, -y, -qa, -tar), álbom (-nyń, -y, -ǵa, -dar), álfa (-nyń, -ǵa), álmanah (-tyń, -y, -qa, -tar), álpınıs (-tiń, -i, -ke, -ter), ált (-tiń, -i, -ke), álternatıv (-tiń, -i, -ke, -ter), áltron (-nyń, -y, -ǵa, -dar), bálzam (-nyń, -y, -ǵa, -dar), batalón (-niń, -i, -ge, -der), búldog (-tyń, -y, -qa, -tar), búldozer (-diń, -i, -ge, -ler), dúbl (-diń, -i, -ge, -der), gólf (-tiń, -i, -ke, -ter), gаstról (-diń, -i, -ge, -der), kúlt (-tiń, -i, -ke), kоbált (-tiń, -i, -qa, -tar), kоról (-diń, -i, -ge, -der), medalón (-niń, -i, -ge, -der), múltfılm (-niń, -i, -ge, -der), ós (-tiń, -i, -ke, -ter), pálma (-nyń, -sy, -ǵa, -lar), parо́l (-diń, -i, -ge, -der), púlt (-tiń, -i, -ke, -ter), roıál (-diń, -i, -ǵa, -dаr), rúbl (-diń, -i, -ge, -der), sırkúl (-diń, -i, -ge, -der), váls (-tiń, -i, -ke, -ter), vestıbúl (-diń, -i, -ge, -der), vólfram (-nyń, -y, -ǵa, -dar), vólt (-tiń, -i, -ke), fakúltet (-tiń, -i, -ke, -ter), festıvál (-diń, -i, -ǵa, -dаr), fólklor (-dyń, -y, -ǵa, -lar).

Е с к е р т у. жіңішкелік белгісі (ь) тұрған буында e, ı әріптері болса, бұл белгі ескерілмейді: akvarel (-diń, -i, -ge, -der), artıkl (-diń, -i, -ge, -der), atele (-niń, -si, -ge, -ler), barelef (-tiń, -i, -ke, -ter), barer (-diń, -i, -ge, -ler), gelmınt (-tiń, -i, -ke, -ter), kegl (-diń, -i, -ge, -der), kelt (-tiń, -i, -ke, -ter), lager (-diń, -i, -ge, -ler), premer (-diń, -i, -ge, -ler), premera (-nyń, -ǵa, -lar), relef (-tiń, -i, -ke, -ter), shıfoner (-diń, -i, -ge, -ler), stil (-diń, -i, -ge, -der), fılm (-niń, -i, -ge, -der).

§85. Айыру белгісі (ъ) ескерілмей жазылады, қосымшалар соңғы буын үндесіміне сәйкес жалғанады: sýbekt, оbekt, feldeger, adektıv.

§86. -тч әріп тіркесімен аяқталатын сөздердегі т әрпі түсіріліп жазылады: skoch, skech, mach.

§87. дж әріп тіркесі бар сөздерде д әрпі түсіріліп, қосымшалар үндестік заңы бойынша жазылады: menejer (-diń, -i, -ge, -ler), jınsі (-nіń, -sі, -ge, -ler), jentlmen (-niń, -i, -ge, -der). Бірақ búdjet, lodjy болып жазылады.

§88. Сөз соңындағы қайталанған қосар әріптің біреуі түсіріледі: klas (-tyń, -y, -qa, -tar), hol (-dyń, -y, -ǵa, -dar), bal (-dyń, -y, -ǵa,-dar).

§89. Сөз ортасындағы қайталама сс, мм, лл, тт, фф, нн, бб, рр, пп, гг, дд, кк, уу дыбыстарын білдіретін әріптердің бірі түсіріліп жазылады: patıson, komısar, resor, profesor, prosesor, asonans, dısonans, dısıdent; gramatıka, komýna, ımýnogen, ımıgrant, mamologıa, sımetrıa, amıak, anagram; metalýrgıa, elıps, kolej, sılabýs, koloıd, kolokvıým, trıler, alofon, troleıbýs; kotej, atestat; efýzıa, afekt, afrıkat, koefısıent; týnel, aneksıa, baner, tenıs, konotat; abrevıatýra, gıbon, korespondent, popýrı, korektor, ıpodrom, oponent; sýgestıa; adıtıv; akaýnt, akord, akredıtteý, vakým.

Е с к е р т у. Сөз мағынасына әсер ететін жағдайда, сондай-ақ өлшем бірлік атауларында қайталама дыбыстар сақталып жазылады: netto, dollar, massa, tonna, mıllıon, mıllımetr.

§90. -ий-мен аяқталған сөздердің соңында бір ғана ı әрпі жазылады: kalı, alúmını, natrı, kafeterı, realı.

§91. Шеттілдік сөздердің соңындағы а әрпі сөз мағынасына әсер етпеген жағдайда түсіріліп жазылады. Қосымшалар соңғы буынға үйлесіп жалғанады: kordınat (-tyń, -y, -qa, -tar), kapsýl (-dyń, -y, -ǵa, -dar), kardıogram (-nyń, -y, -ǵa, -dar), fonem (-niń, -i, -ge, -der), morfem (-niń, -i, -ge, -der), leksem (-niń, -i, -ge, -der), orfogram (-nyń, -y, -ǵa, -dar). Бірақ matematıka, pedagogıka, statıstıka, mehanıka болып жазылады.

§92. -cт, -сть әріп тіркестеріне біткен сөздердің соңғысы (лары) түсіріліп жазылады, қосымшалар үндестік заңына сәйкес жалғанады: ekonomıs (-tiń, -i, -ke, -ter), komýnıs (-tiń, -i, -ke, -ter), manıfes (-tiń, -i, -ke, -ter), týrıs (-tiń, -i, -ke, -ter), poves (-tiń, -i, -ke, -ter).

§93. p, h әріптеріне аяқталған шеттілдік сөздерге тәуелдік жалғауы жалғанғанда, p, h әріптері ұяңданбайды және h әрпіне аяқталған сөзге қосымшалар жуан жалғанады: arhetıp – arhetıpi, stereotıp – stereotıpi, sheıh – sheıhy, shtrıh – shtrıhy; seh (-tyń, -y, -qa, -tar), sheıh (-tyń, -y, -qa, -tar), shtrıh (-tyń, -y, -qa, -tar).

§94. -ог әріп тіркесімен аяқталатын сөздерге қосымшалар жуан жалғанады: pedagog (-tyń, -y, -qa, -tar), еkolog (-tyń, -y, -qa, -tar), fılolog (-tyń, -y, -qa, -tar).

§95. -рк, -рг, -кс, -лк, -кл, -нк әріп тіркестеріне біткен сөздерге қосымшалар жіңішке жалғанады: ocherk (-tiń, -i, -ke, -ter), hırýrg (-tiń, -i, -ke, -ter), metalýrg (-tiń, -i, -ke, -ter), polk (-tiń, -i, -ke, -ter), sıkl (-diń, -i, -ge, -der), bank (-tiń, -i, -ke, -ter), tank (-tiń, -i, -ke, -ter).

§96. -кт, -ск, -пт, -фт әріп тіркесіне бітетін сөздерге қосымша y, i дәнекері арқылы, ал -кт, -нкт, -ск сияқты құрамында к әрпі бар сөздерге тек жіңішке, басқаларына соңғы буын үндесіміне қарай не жуан, не жіңішке жалғанады: fakt, faktige, faktisi; pýnkt, pýnktisi, pýnktige; ınstınkt, ınstınktisi, ınstınktige; dısk, dıskige, dıskisi; aksept, akseptige, akseptisi; soft, softyǵa, softysy.

§97. Сөз соңындағы -нг әріп тіркесі ń әрпімен жазылады, қосымшалар үндестік заңына сәйкес жалғанады: boýlıń (-niń, -ge, -i, -der), brıfıń (-niń, -ge, -i, -der), reıtıń (-niń, -ge, -i, -der).

Е с к е р т у. Бір буынды сөздерде нг тіркесі жазылады: rıng, rang, sleng.

§98. Ағылшын тіліндегі түпнұсқасында w әрпімен басталатын кейбір сөздер ý әрпімен жазылады: ýаtsap, ýıkıpedıa, ýeb-saıt.

 

IX тарау

СӨЗДЕРДІҢ ТАСЫМАЛДАНУЫ

§99. Сөз буын жігіне сәйкес тасымалданады: oqý-shylar, oqýshy-lar; bel-sendi, belsen-di; beı-bitshilik, beıbit-shilik, beıbitshi-lik.

§100. Буын й мен у дауыссыздарынан басталғанда da-ýys (daý-ys емес), sa-ýat (saý-at емес), da-ıyndyq (daı-yndyq емес), qu-ıyn (quı-yn емес) түрінде тасымалданады.

§101. Сөз ішінде үш дауыссыз дыбыс қатар келгенде, сөздің түбірі сақталып тасымалданады: kúńgirt-teý (kúńgir-tteý емес), jańǵyrt-ty (jańǵyr-tty емес).

§102. Біріккен және кіріккен сөздер буын жігімен тасымалданады: de-malys, dema-lys (dem-alys емес); kó-goraı, kógo-raı (kóg-oraı емес).

§103. Бір буынды сөздер тасымалданбайды: aı, kún, vólt, kvars, pýnkt.

§104. Сөздің жеке әрпі келесі жолға тасымалданбайды: ara (a-ra, ar-a емес), aıaq (a-ıaq емес), alaqan (a-laqan емес), uıa (u-ıa, uı-a емес).

§105. Бас әріптен қысқарған сөздерді тасымалдауға болмайды: AQSh, TMD, BUU.

§106. Кісі есімінің қысқартылған әрпі мен тегі тасымалданбайды: A.Baıtursynuly, B.Momyshuly, Ǵ.Mustafın, Á.Kekilbaı.

§107. Цифрлармен келген қысқарған өлшем бірлік атаулары және шартты таңбалар тасымалданбайды: 25 ga (25-ga емес), 50 sm (50-sm емес), 50 % (50-% емес).

Қазақстан Республикасы

Премьер-Министрінің

2018 жылғы«    »

№    өкімімен

бекітілген

 

 

Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына 2025 жылға дейін кезең-кезеңімен

көшіру жөніндегі іс-шаралар жоспары

(бірінші кезең: 2018 – 2020 жылдар, екінші кезең: 2021 – 2023 жылдар, үшінші кезең: 2024 – 2025 жылдар)

Р/с№

Іс-шараның атауы

Аяқталу нысаны

Жауапты орындаушылар

Орындау мерзімдері

Қаржыландыру көлемі, млн. теңге

1

2

3

4

5

6

I кезең: 2018 – 2020 жылдар

1. Нормативтік құқықтық базаны жетілдіру бойынша іс-шаралар

1.

Латын графикасындағы қазақ әліпбиінің орфографиясы мен орфоэпиясы ережелерін әзірлеу үшін орфографиялық жұмыс тобын құру

бұйрық

МСМ

2018 жылғы бірінші тоқсан

талап етілмейді

2.

Оқыту және үйрету әдістемесін әзірлеу, оны білім беру жүйесіне біртіндеп енгізу үшін әдістемелік жұмыс тобын құру

бұйрық

БҒМ

2018 жылғы бірінші тоқсан

талап етілмейді

3.

Латын графикасы негізіндегі қазақ тілінің терминологиялық қорын жүйелендіру үшін терминологиялық жұмыс тобын құру

бұйрық

БҒМ

2018 жылғы бірінші тоқсан

талап етілмейді

4.

Латын графикасын ІТ технологияларға және ақпараттық кеңістікке бейімдеу үшін техникалық және ақпараттық сүйемелдеу жөніндегі жұмыс тобын құру

бұйрық

АКМ

2018 жылғы бірінші тоқсан

талап етілмейді

5.

Орфографиялық, әдістемелік, терминологиялық жұмыс топтарының, сондай-ақ техникалық және ақпараттық сүйемелдеу жөніндегі жұмыс тобының отырыстарын өткізу

жұмыс топтарының хаттамалары

МСМ,

БҒМ, АКМ

2018 жылғы 15 сәуірге дейін, одан әрі – тоқсан сайын

(есепті тоқсаннан кейінгі айдың 15-і)

талап етілмейді

6.

Қазақ тілінің терминологиялық қорын жүйелендіру, оқыту және үйрету әдістемесін әзірлеу және латын графикасын ІТ технологияларға және ақпараттық кеңістіктерге бейімдеу бойынша сарапшыларды тарту

ұсынымдар

МСМ

2018 – 2020 жылдар

545,8

2018 жылғы желтоқсан

181,92

2019 жылғы желтоқсан

181,92

2020 жылғы желтоқсан

181,92

7.

Қазақ тілінің жаңа латын графикалы ұлттық әліпбиінде қазақ мәтінінің элементтерін орфографиялаудың ғылыми-теориялық (фонетика-фонологиялық, интонациялық-просодикалық, морфология-синтаксистік) және т.б. негіздерін, сондай-ақ латын графикасындағы жаңа әліпби негізінде орфоэпиялық ережелерді әзірлеу

ұсынымдар

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

(келісім бойынша)

2018 жылғы қыркүйек

72,6

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

8.

Латын графикасы негізіндегі жаңа қазақ әліпбиінде емле ережелерін әзірлеу

ұсынымдар

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2018 жылғы желтоқсан

28,0

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

2. Ұйымдастырушылық және әдістемелік іс-шаралар

9.

Инновациялық IT технологияларды қолдана отырып, балалар мен ересектерге арналған онлайн-қосымшалар, электрондық нұсқадағы оқу курстарын әзірлеу

бағдарламалық өнім

МСМ

2018 жылғы желтоқсан

382,0

10.

Латын графикасына мәтіндік қайта кодтаушыға арналған конвертер бағдарламасын және IT қосымшасын әзірлеу

бағдарламалық өнім

МСМ

2018 жылғы желтоқсан

54,6

11.

Қазақ әліпбиін латын графикасына ауыстырудың негізгі аспектілері туралы азаматтарды ақпараттандыру деңгейін анықтау бойынша әлеуметтанушылық зерттеулер жүргізу

зерттеу жұмыстарының қорытындысы

МСМ

2018 – 2020 жылдар

001 «Мәдениет, спорт және туристік қызмет саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде

12.

Оқулықтарға, латын графикасындағы оқу әдістемелік кешендерге сараптама жасау:

МСМ-ге ақпарат

БҒМ, «Оқулық» РҒПО (келісім бойынша), баспалар (келісім бойынша)

2019 – 2025 жылдар

39,9

0 сынып

2019 жылы

1,2

1 сынып

2020 жылы

2,4

2 сынып

2021 жылы

2,6

3 сынып

2022 жылы

2,9

4 сынып

2023 жылы

2,9

5 пен 9 сынып аралығы

2024 жылы

18,5

10 мен 11 сынып аралығы

2025 жылы

9,4

13.

Қазақ тілінде оқытатын жалпы білім беретін мектептерге арналған барлық оқу пәндері бойынша, қазақ тілінде оқытпайтын мектептерге арналған «Қазақ тілі мен әдебиеті» оқу пәні бойынша латын графикасы негізіндегі оқулықтарды қайта шығару және оларды жергілікті атқарушы органдардың сатып алуын ұйымдастыру

МСМ-ге ақпарат

БҒМ, «Оқулық» РҒПО (келісім бойынша), баспалар (келісім бойынша), облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

2019 – 2025 жылдар

202670,9

2019 жылы – 0 сынып

2019 жылы

2084,8

2020 жылы – 1 сынып

2020 жылы

3981,0

2021 жылы – 2 сынып

2021 жылы

4397,9

2022 жылы – 3 сынып

2022 жылы

4814,9

2023 жылы – 4 сынып

2023 жылы

4814,9

2024 жылы – 5-9 сыныптар

2024 жылы

151643,3

2025 жылы – 10-11 сыныптар

2025 жылы

30934,1

14.

Латын графикасына көшуді ескере отырып, жалпы орта білім беру ұйымдары оқытушыларының біліктілігін арттыру курстарын ұйымдастыру

бұйрық

БҒМ, «Өрлеу» БАҰО» АҚ (келісім бойынша), облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

192331 мұғалім

10896,1

2019 жылы – 9038

451,8

2020 жылы – 9038

471,3

2021 жылы – 9038

482,1

2022 жылы – 9038

493,3

2023 жылы – 9038

504,9

2024 жылы – 90765

5 191,0

2025 жылы – 56376

3 301,7

15.

Мемлекеттік қызметшілердің біліктілігін арттыру шеңберінде Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы базасында және оның филиалдарында мемлекеттік қызметшілерді латын графикасына үйрету

МСМ-ге ақпарат

МҚСҚІА (келісім бойынша),

облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері,

МБА (келісім бойынша)

2019 - 2021 жылдар

республикалық бюджетте көзделген, бөлінген қаражат шеңберінде

16.

Оқыту орталықтарының оқытушылары мен ересек тұрғындарды оқыту үшін филологтар мен лингвист ғалымдарды тарта отырып, семинарлар мен дәрістер, курстар ұйымдастыру

семинарлар, дәрістер, курстар кестесі

МСМ, облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

2019 – 2025 жылдар

427,8

2019 жыл

60,76

2020 жыл

61,17

2021 жыл

61,17

2022 жыл

61,17

2023 жыл

61,17

2024 жыл

61,17

2025 жыл

61,17

17.

Латын графикасы негізіндегі жаңа Қазақ тілінің үлкен орфографиялық сөздігінің қолжазбасын әзірлеу және жасау

сөздіктің қолжазбасы

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

(келісім бойынша)

2019 жылғы желтоқсан

47,4

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

18.

Латын графикасы негізіндегі жаңа Қазақ тілінің үлкен орфоэпиялық сөздігінің қолжазбасын әзірлеу және жасау

сөздіктің қолжазбасы

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

(келісім бойынша)

2019 жылғы желтоқсан

47,0

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

19.

Латын графикасы негізіндегі жаңа Қазақ орфографиясы бойынша үлкен анықтағыштың қолжазбасын әзірлеу және жасау

анықтағыштың қолжазбасы

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

(келісім бойынша)

2019 жылғы желтоқсан

28,5

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

20.

Латын графикасы негізіндегі жаңа Қазақ орфоэпиясы бойынша үлкен анықтағыштың қолжазбасын әзірлеу және жасау

анықтағыштың қолжазбасы

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2019 жылғы желтоқсан

28,5

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

21.

Жаңа графикада мемлекеттік тілдегі оқулықтар мен оқу құралдарын басып шығаруға қажетті оқу дискурсы мәтіндерінің ғылыми-лингвистикалық параметрлерін әзірлеу (лексикалық минимум, грамматикалық минимум, нормативтік оқу-педагогикалық лексика, әмбебап терминология, негізгі орфографиялық, пунктуациялық және стилистикалық мектеп ережелерінің жиынтығы, жастар санаты бойынша мектептің оқу мәтіндерінің полиграфиялық параметрлері және т.б.)

аннотациялық есеп

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2019 жылғы желтоқсан

60,1

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

22.

Орфографиялық ережелерді, орфоэпиялық ережелерді, кириллицадан латын графикасына қайта кодтаушы бағдарламасының жалпыға қолжетімділігін және жаппай енгізілуін қамтамасыз ету: ережелер мен қайта кодтаушының онлайн нұсқасын мемлекеттік органдардың, мемлекеттік мекемелердің барлық ресми сайттарына орналастыру

Қазақстан Республикасы Үкіметіне ақпарат

МСМ, ОМО, облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

2019 жылғы желтоқсан

талап етілмейді

23.

Салалық терминологиялық сөздіктердің қолжазбасын әзірлеу

сөздіктің қолжазбасы

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2020 жылғы желтоқсан

28,2

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

24.

Оқу, физикалық географиялық карталар, атластар әзірлеу

ономастикалық атаулардың анықтағышы

БҒМ, МСМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2020 жылғы желтоқсан

28,1

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

25.

Латын графикасы негізінде терминографияның ғылыми негіздерін әзірлеу, терминологиялық база жасау

аннотациялық есеп

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2019 жылғы желтоқсан

47,5

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

26.

Салалық топонимиялық және антропонимиялық сөздіктердің қолжазбасын әзірлеу

сөздіктің қолжазбасы

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2019 жылғы желтоқсан

47,0

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

27.

Латын графикасы негізінде Қазақстан Республикасы әкімшілік-аумақтық бірліктері атауларының және физика-географиялық атауларының анықтамалығын әзірлеу

анықтамалықтар

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2019 жылғы желтоқсан

37,9

(2018 – 2020 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

28.

Жаңа үлкен орфографиялық, орфоэпиялық сөздіктер мен анықтамалықтарды шығару және тарату

сөздіктер мен анықтамалықтар

МСМ, БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2020 – 2025 жылдар

300,0

2020 жылы

50,0

2021 жылы

50,0

2022 жылы

50,0

2023 жылы

50,0

2024 жылы

50,0

2025 жылы

50,0

II кезең: 2021 – 2023 жылдар

Ұйымдастырушылық және әдістемелік іс-шаралар

29

Мемлекеттік, жергілікті атқарушы органдар қабылдаған және (немесе) әзірлеушілер солар болып табылатын қолданыстағы нормативтік құқықтық актілерді, сондай-ақ олардың құзыретіне жататын актілерді латын графикасына көшіру бойынша жұмыстарды ұйымдастыру

нормативтік құқықтық актілер

ОМО, облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

2021 жылғы қаңтар

талап етілмейді

30

Қазақстан Республикасы азаматының паспорттары мен жеке куәліктерін және басқа да құжаттарды латын графикасы негізіндегі мемлекеттік тілде беруді қамтамасыз ету

МСМ-ге ақпарат

ІІМ

2021 – 2025 жылдар

республикалық бюджетте көзделген, бөлінген қаражат шеңберінде

31

Тілдік мамандықтар шеңберінде жаңа қазақ графикасы және жаңа жазу ережелері бойынша пәндер мен курстар әзірлеу және енгізу

жұмыс оқу бағдарламалары

БҒМ, ЖОО-лар

2021 жылғы маусым

талап етілмейді

32

Латын графикасы негізіндегі қазақ тілінің орфографиялық сөздігінің, орфоэпиялық сөздігінің жалпыға қолжетімділігін және жаппай енгізілуін қамтамасыз ету, сөздіктердің онлайн нұсқасын мемлекеттік органдардың, мемлекеттік мекемелердің барлық ресми сайттарына орналастыру, Қазақстан Республикасының кітапхана желілерін осы әзірлемелердің электрондық нұсқаларымен қамтамасыз ету

Қазақстан Республикасы Үкіметіне ақпарат

МСМ, ОМО, облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

2021 жылғы желтоқсан

талап етілмейді

33

Латын графикасы негізінде салалық топонимиялық, антропонимиялық сөздіктерді, Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық бірліктерінің және физикалық географиялық объектілерінің анықтамалықтарын шығару және тарату

сөздіктер мен анықтамалықтар

МСМ, БҒМ, АШМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша), ҰАБ (келісім бойынша)

2021 жылғы желтоқсан

021 «Мемлекеттік тілді және Қазақстан халқының басқа да тілдерін дамыту» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде

34

Латын графикасы негізінде қазақ тілінде шеттілдік атауларды (экзонимдерді), сондай-ақ шет мемлекеттерінің, әлем елдері астаналарының, мұхиттардың, теңіздердің және «Дүниежүзінің саяси картасының» басқа да объектілерінің атауларын транслитерациялау ережелерін әзірлеу

ұсынымдар

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2021 жылғы желтоқсан

141,4

(2021 – 2023 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

35

Жаңа әліпби негізінде қазақ тіліндегі стандарттарды, ережелерді, анықтамалықтар мен сөздіктерді жетілдіру және жақсарту үшін эмпирикалық база ретіндегі кітаби стильдегі заманауи қазақ мәтіндерінің корпусын жасау

корпустық ресурс

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2021 жылғы желтоқсан

141,9

(2021 – 2023 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

36

Латын графикасы негізінде Қазақстан Республикасындағы ономастикалық қызмет қағидаларын, Терминологиялық жұмыстар қағидаларын әзірлеу

ұсынымдар

МСМ, БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2022 жылғы наурыз

талап етілмейді

37

Латын графикасы негізіндегі жаңа Қазақ тілінің академиялық грамматикасының қолжазбасын әзірлеу

академиялық грамматиканың қолжазбасы

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2022 жылғы желтоқсан

142,1

(2021 – 2023 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

38

Латын графикасы негізіндегі Қазақ тілінің жаңа үлкен түсіндірме сөздігінің қолжазбасын әзірлеу

сөздіктің қолжазбасы

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2022 жылғы желтоқсан

293,2

(2021 – 2023 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

39

Жаңа Үлкен қазақ-орыс-ағылшын сөздігінің қолжазбасын әзірлеу

сөздіктің қолжазбасы

БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша)

2023 жылғы желтоқсан

291,9

(2021 – 2023 жылдарға арналған БНҚ шеңберінде)

40

Латын графикасы негізінде Академиялық грамматика, Үлкен түсіндірме сөздік және Үлкен қазақ-орыс-ағылшын сөздігін шығару және тарату

сөздіктер мен анықтамалықтар

МСМ, БҒМ, А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты (келісім бойынша), ҰАБ (келісім бойынша)

2021 жылғы желтоқсан

021 «Мемлекеттік тілді және Қазақстан халқының басқа да тілдерін дамыту» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде

ІІІ кезең: 2024 – 2025 жылдар

Ұйымдастырушылық және әдістемелік іс-шаралар

41

Орталық мемлекеттік органдардың ісқағаздарын латын графикасына көшіру

МСМ-ге ақпарат

ОМО

2024 жылғы желтоқсан

талап етілмейді

42

Жергілікті мемлекеттік органдардың ісқағаздарын латын графикасына көшіру

МСМ-ге ақпарат

облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

2024 жылғы желтоқсан

талап етілмейді

43

Орталық мемлекеттік органдардың өздері орындалуы үшін негізгі жауапты болып табылатын, барлық жасалған халықаралық шарттарды латын графикасына ауыстыруы

МСМ-ге ақпарат

МИД, ОМО

2024 жылғы желтоқсан

талап етілмейді

44

Мемлекеттік БАҚ-ты және баспа басылымдарын латын графикасына (кезең-кезеңімен) көшіру

МСМ-ге ақпарат

АКМ, МСМ

2024 – 2025 жылдар

талап етілмейді

45

Білім беру ұйымдарының ісқағаздарын латын графикасына кезең-кезеңімен көшіру

кесте

БҒМ, ЖАО

2024 – 2025 жылдар

талап етілмейді

Ақпараттық жұмыс

46

Қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру тақырыбы бойынша материалдар жариялаумен айналысатын журналистер тобын қалыптастыру

материалдар жариялау

АКМ

2018 жылғы маусым

талап етілмейді

47

Теле- және радиоарналарда, мерзімді баспа басылымдарында қазақ әліпбиін латын графикасына көшіруге арналған тақырыптық айдарлар мен бағдарламалар ашуды ұйымдастыру

айдарлар мен бағдарламалар

АКМ, облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

2018 жылғы маусым

003 «Мемлекеттік ақпараттық саясатты жүргізу» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде

48

Телеарналардың жаңалықтар шығарылымдары мен талдамалық бағдарламаларында, баспа БАҚ-та және медиа интернет-ресурстарда «оқиғалар қатары» іс-шараларын ақпараттық сүйемелдеуді қамтамасыз ету

МСМ-ге ақпарат

АКМ, МСМ, БҒМ, облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

жарты жылда бір рет

003 «Мемлекеттік ақпараттық саясатты жүргізу» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде

49

Қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру бойынша түсіндіру жұмыстарын жүргізу үшін бейне блоктар әзірлеу

бейне блоктар

МСМ

2018 – 2025 жылдар

168,0

2018 жылғы шілде

21,0

2019 жылғы шілде

21,0

2020 жылғы шілде

21,0

2021 жылғы шілде

21,0

2022 жылғы шілде

21,0

2023 жылғы шілде

21,0

2024 жылғы шілде

21,0

2025 жылғы шілде

21,0

50

Қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру бойынша түсіндіру жұмыстарын жүргізу үшін бейне блоктар жариялау

МСМ-ге ақпарат

АКМ, облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері, ұлттық компаниялар (келісім бойынша)

2019 жылғы 15 қаңтарға дейін, одан әрі – жылына бір рет (есептік жылдан кейінгі айдың 15-і)

003 «Мемлекеттік ақпараттық саясатты жүргізу» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде

51

Қазақ әліпбиін латын графикасына көшірудің жетістіктері туралы әлеуметтік роликтер топтамасын дайындауды және оларды одан әрі әлеуметтік желілер мен бейнепорталдарда орналастыра отырып, республикалық және өңірлік телеарналарда таратуды қамтамасыз ету

МСМ-ге ақпарат

АКМ, облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

жарты жылда бір рет

003 «Мемлекеттік ақпараттық саясатты жүргізу» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде

52

Мемлекеттік тілдегі мотиваторлық постарды жастар арасында танымал әлеуметтік желілерде латын графикасында жариялау

МСМ-ге ақпарат

ДАҚІМ

тұрақты

талап етілмейді

53

Ақпараттық-түсіндіру материалдарын латын графикасында орналастыруды қамтамасыз ету

МСМ-ге ақпарат

облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдіктері

2024 – 2025 жылдар

жергілікті бюджетте көзделген, бөлінген қаражат шеңберінде

 

 

Ескерту: қысқарған сөздердің толық жазылуы:

МҚСҚІА

-

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі

АКМ

-

Қазақстан Республикасының Ақпарат және коммуникациялар министрлігі

БҒМ

-

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

ДІАҚМ

-

Қазақстан Республикасының Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі

МСМ

-

Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрлігі

ІІМ

-

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі

СІМ

-

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі

«Оқулық» РҒПО

-

«Оқулық» республикалық ғылыми-практикалық орталығы

«Өрлеу» БАҰО» АҚ

-

«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғамы

БАҚ

-

бұқаралық ақпарат құралдары

ЖОО

-

жоғары оқу орны

ОМО

-

орталық мемлекеттік органдар

МБА

-

Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы

ҰАБ

-

Ұлттық аударма бюросы

НҚБ

-

нысаналы қаржыландыру бағдарламасы

Ш.Шаяхметов орталығы

-

Ш.Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы

ҮЕҰ

-

үкіметтік емес ұйымдар

____________________________

 

"Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы" Қазақстан Республикасы Президентінің 2017 жылғы 26 қазандағы № 569 Жарлығына өзгеріс енгізу туралы

Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 19 ақпандағы № 637 Жарлығы.

 ҚАУЛЫ ЕТЕМІН:

1. "Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы" Қазақстан Республикасы Президентінің 2017 жылғы 26 қазандағы № 569 Жарлығына (Қазақстан Республикасы ПҮАЖ-ы, № 50-51-52, 326-құжат) мынадай өзгеріс енгізілсін:

аталған Жарлықпен бекітілген латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиі осы Жарлыққа қосымшаға сәйкес жаңа редакцияда жазылсын.

2. Осы Жарлық жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

 

Қазақстан Республикасының Президенті

Н.Назарбаев

 

Қазақстан Республикасы Президентінің
2018 жылғы 19 ақпандағы № 637 Жарлығына
ҚОСЫМША

 

Қазақстан Республикасы Президентінің
2017 жылғы 26 қазандағы № 569 Жарлығымен
БЕКІТІЛГЕН

 

Латын графикасына негізделген қазақ тілі ӘЛІПБИІ

latinalfavit kz